राम प्रकाश वि.क, जुम्ला,साउन १९ । चारैतिर घेरेको घना हरियो जंगल, बीचमा गलैँचा झैँ बिछ्याइएको विशाल समथर गहिरो फाँट, अनि पारिपट्टि हिमाली जीवनशैली झल्किने मौलिक गाउँ—प्रकृतिको यस्तै अनुपम वरदानले सजिएको छ जुम्लाको गुठिचौर गाउँपालिका स्थित पर्यटकीय पाटन ’गुठिचौर’ ।
खलङ्गादेखि डोल्पाको शे–फोक्सुण्डो जाने पर्यटकीय तथा सडक मार्गमै पर्ने यो उपत्यका पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा यहाँका मनमोहक तस्बिर र भिडियोहरू भाइरल भएपछि आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको प्रमुख रोजाइ बनेको छ। अचेल यहाँ साहसिक पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि प्याराग्लाइडिङको सफल परीक्षणहरू भइरहेका छन् भने स्थानीयस्तरमा होमस्टे सञ्चालन गरेर पर्यटकलाई आतिथ्यता दिने क्रम पनि सुरु भएको छ।
तर, पर्यटनको यो तीव्र लहरसँगै गुठिचौरमा एउटा नमीठो समस्या थपिएको छ—जथाभावी फ्याँकिएका प्लास्टिकका बोतल, बिस्कुट तथा चाउचाउका खोल र फोहोरको डम्पिङ। पर्यटकीय चहलपहल बढेसँगै बढेको फोहोरका कारण प्राकृतिक सौन्दर्य मात्र नभई यहाँको चरिचरनसमेत सङ्कटमा पर्न थालेपछि स्थानीय सचेत युवाहरू र गाउँका अगुवाहरू स्वयं मैदानमा उत्रिएर ऐतिहासिक सरसफाइ महाअभियानको थालनी गरेका छन्।

पूर्वाधारविहीन पर्यटकीय थलोः न शौचालय, न डम्पिङ साइट
प्रकृतिले सुन्दरताको भण्डार खन्याइदिएको यो उपत्यका पुग्ने पर्यटकहरूका लागि आधारभूत पूर्वाधारको व्यवस्था नहुँदा ठूलो सास्ती खेप्नुपरेको छ। पर्यटकीय क्षेत्रमा न त कुनै डम्पिङ साइट छ, न त संकलित फोहोरको दीर्घकालीन व्यवस्थापन गर्ने कुनै वैज्ञानिक संयन्त्र। उपत्यका घुम्न आउने पर्यटकहरूले प्रयोग गरेका प्लास्टिक र चाउचाउका खोलहरू जथाभावी छाडिदिँदा हरियाली पाटन फोहोरको डम्पिङ साइट जस्तै बन्न थालेको छ।
घण्टौँ टाढाबाट यात्रा गरेर आउने पर्यटकका लागि गुठिचौर आसपास एउटा पनि व्यवस्थित सार्वजनिक शौचालय छैन। यसले गर्दा खुला क्षेत्रमै दिसा–पिसाब गर्नुपर्ने बाध्यता छ, जसले वातावरणीय प्रदूषण र दुर्गन्ध फैलाइरहेको छ।
हिमाली मौसम क्षणभरमै परिवर्तन हुन्छ। कतिबेला तीव्र घाम त कतिबेला अकस्मात् पानी र हावाहुरी आउँछ। तर, ओत लाग्न वा एकछिन सुस्ताउनका लागि पर्यटकीय क्षेत्रमा एउटा पनि यात्री प्रतीक्षालय निर्माण गरिएको छैन।

युवाहरूको ऐतिहासिक अग्रसरता र ‘शनिबारे’ महाअभियान
सरकारी निकायको उदासीनता र बढ्दो फोहोरका कारण प्राकृतिक सौन्दर्य नै बिग्रिन थालेपछि गुठिचौर गाउँपालिका–३ का वडा अध्यक्ष ईन्द्र बुढाको नेतृत्वमा स्थानीय युवा र सामाजिक अगुवाहरू स्वस्फूर्त रूपमा सरसफाइमा जुटेका हुन्।
सरसफाइ अभियानमा ५२ वर्षीय पूर्ण बुढा, शिक्षक गणेश बुढा, अभियन्ता युवा लगायतका स्थानीय युवा तथा प्रबुद्ध व्यक्तित्वहरूको उत्साहजनक उपस्थिति रहेको थियो।
यो अभियान केवल एक दिने कार्यक्रममा मात्र सीमित नहुने युवा अभियन्ता विमल बुढाले जानकारी दिए। “हामीले पहिलो चरणको सरसफाइ सम्पन्न गरेका छौँ,“ विमल बुढाले भने, “आउँदो शनिबारदेखि प्रत्येक हप्ताको शनिबार गुठिचौरलाई स्वच्छ र सुन्दर बनाउन युवाहरूको टोली निरन्तर खट्नेछ। आगामी शनिबार गुठिचौर क्षेत्रमा डस्टबिनको व्यवस्थापन कसरी गर्ने र फोहोरको दीर्घकालीन समाधानका लागि के–कस्ता कदम चाल्ने भन्ने विषयमा बृहत् छलफल गरिनेछ।“
उनका अनुसार गुठिचौरको स्वच्छता कायम राख्न र पूर्वाधार निर्माणका लागि युवाहरूले गाउँपालिकालाई ध्यानाकर्षण पत्र बुझाउने तयारीसमेत गरेका छन्।

‘रमाइलो गर्न आउनुहोस्, फोहोर छाडेर होइन’
अभियानमा सहभागी युवा सुरेश बुढाले गुठिचौरको महत्त्व दर्शाउँदै भने, “गुठिचौर हाम्रो भूगोल मात्र होइन, यो सिङ्गो कर्णालीको चम्किलो पहिचान र हाम्रा भावी सन्ततिको सुन्दर भविष्य हो। अरूले आएर सफा गरिदेला भनेर पर्खनुभन्दा आफ्ना सम्पदाको गोठालो आफैं बन्नु हाम्रो पहिलो कर्तव्य हो। प्रकृतिले हामीलाई सित्तैमा दिएको यो अनुपम उपहारमा फोहोरको दाग लाग्न दिने छैनौँ।“
शिक्षक गणेश बुढाले पर्यटकले वातावरणीय जिम्मेवारी नबुझ्दा सुन्दर फाँटहरूमा नकारात्मक असर परेको भन्दै प्रकृतिप्रति जिम्मेवार बन्न सबैसँग अपिल गरे।
वडा अध्यक्ष ईन्द्र बुढाले गुठिचौर जुम्ला र कर्णालीको साझा सम्पत्ति भएको बताउँदै भने, “हामी सबै पर्यटकलाई स्वागत गर्छौँ। रमाइलो गर्न आउनुहोस्, तर फोहोर छाडेर होइन। स्थानीय सरकारले चाँडै नै आवश्यक पूर्वाधार र वातावरणमैत्री पर्यटन प्रवद्र्धनका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नेछ।“

कृषि, जैविक अनुसन्धान र इको, टुरिजमको विशाल सम्भावना
गुठिचौर केवल दृश्यावलोकन र हाइकिङका लागि मात्र नभई उच्च पर्वतीय कृषि र जैविक अनुसन्धानका दृष्टिकोणले समेत देशकै अग्रणी सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो। यहाँ राष्ट्रिय स्तरको भेडा तथा बाख्रा अनुसन्धान केन्द्रका साथै उच्च पर्वतीय कृषि अनुसन्धान केन्द्र सञ्चालनमा रहेका छन्। हिमाली जलवायुमा हुने पशुपालन, जडीबुटी र उच्च पर्वतीय खेतीको अध्ययनका लागि यो ठाउँ देशकै उत्कृष्ट प्रयोगशाला मानिन्छ।
चारैतिर हरियाली जंगल, शीतल हावापानी र बीचमा ठूलो गहिरो फाँट भएकाले यो क्षेत्र उच्च पर्वतीय खेलकुद (हाई–अल्टीच्युड ट्रेनिङ सेन्टर), क्याम्पिङ, प्याराग्लाइडिङ र वातावरणमैत्री ’इको–टुरिजम’का लागि नेपालकै उत्कृष्ट थलो बन्न सक्छ।
जडीबुटी, प्राङ्गारिक खेती, स्याउ तथा ओखर उत्पादन र हिमाली जीवनशैलीको प्रत्यक्ष अनुभव लिन सकिने पारिपट्टिको मौलिक बस्तीले गर्दा गुठिचौरलाई दिगो पर्यटनसँग जोड्न सके सिङ्गो जुम्ला र कर्णालीको अर्थतन्त्रमा कायापलट ल्याउन सकिनेछ।

नागरिक दायित्व र दीर्घकालीन समाधानको आवश्यकता
“हामीले हाम्रो गाउँ र सम्पदा आफैं सफा राख्न सके मात्र बाहिरबाट आउने मानिसलाई सकारात्मक सन्देश दिन सक्छौँ,“ भन्ने मूल मन्त्रका साथ जुम्ली युवाहरू जुर्मुराएका छन्। सरकारी निकायको मुख मात्र नताकी स्थानीय समुदाय आफैं जागेको यो उदाहरणले नागरिक कर्तव्यको उत्कृष्ट सन्देश प्रवाह गरेको छ।
तर, स्थानीय युवाहरूको स्वस्फूर्त प्रयासलाई दीर्घकालीन बनाउन स्थानीय, प्रदेश र सङ्घीय सरकारको उत्तिकै दायित्व रहन्छ। गुठिचौरलाई स्वच्छ र सुरक्षित राख्न स्थानीय सरकारले अविलम्ब सार्वजनिक शौचालय, यात्री प्रतीक्षालय र डम्पिङ साइट जस्ता न्यूनतम पूर्वाधार निर्माणमा ध्यान दिनु अत्यावश्यक भइसकेको छ। यदि समयमै यी पूर्वाधारहरू निर्माण गरी पर्यटन र पर्यावरणलाई सँगसँगै अगाडि नबढाउने हो भने, गुठिचौरको मौलिक सौन्दर्य र सम्भावना सङ्कटमा पर्ने निश्चित छ।